از آثار و مؤلفات پدران مردم اين دو كشور گنجينهء عظيمى از كتب : فقه ، حديث تفسير قرآن و علوم اسلامى برجاى مانده است كه نوادگان مؤلفين آنها نه زبان آنها را مىدانند و نه با آنها هم‌عقيده مىباشند . بسى شگفت‌آور است ؟ شهرهائى كه روزگارى : « قبة الاسلام » و « دار الخلافه اسلامى » ناميده مىشده و مركز و مسكن محدثان ، مفسران ، فقهاى نامور ، عباد ، زهاد ، مركز مدارس ، مساجد بزرگ اسلامى بوده ، شهرهائى كه در آنها بزرگترين حوزه‌هاى درس فقه ، حديث ، تفسير دائر مىگرديده است ، شهرهائى كه علماى بزرگ اسلام در آنجا عمر خود را گذرانيده چهره در نقاب خاك كشيده‌اند و مقابر ايشان در آن شهرها ساليان دراز مزار و مجتمع اهل علم و فضل بوده امروزه در آن شهرها نشانى از اسلام نيست . و بالاجمال گروهى از مسلمانان اجبارا براى اينكه در حريم امن و امانى زيست كنند دين مسيح را پذيرفتند . اما گريبان آن گروه تيره‌روز هرگز از دست دژخيمان نصارى رها نگرديد ، و هر روز ايشان را بكوچكترين تهمتهائى به محاكم تفتيش عقايد مىكشيدند ، اما چه محاكمهء ؟ كه از همان اول كار حكمش معلوم بود ، حكمش اعدام آن هم به سخت‌ترين و هولناك‌ترين شكل فجيع و غير انسانى ؟ بارى دولت مسيحى اسپانيا هرگز بر مفاد پيمان صلح غرناطه و شروط آن خود را پايبند نساخت . و بيشتر مسلمانان الزاما و ناچار دين مسيح را پذيرفتند به‌طورىكه در سال 1017 ه . - 1608 م . ديگر حتى يك تن هم مسلمان در سرتاسر كشور اندلس وجود نداشت . مسلمانانى كه در اندلس باقى ماندند و دين مسيح را پذيرفتند و در تاريخ اسپانيا بنام : « Moriscoes موريسكو » معروف مىباشند . اين بود سرگذشت دردناك و سرانجام شوم اسلام در كشور اندلس . روزى ستارهء اسلام در آن سرزمين درخشيدن گرفت مشعل مدنيت و فرهنگ اسلامى جهان تاريك مغرب‌زمين را روشن ساخت و سپس خاموش گرديد . يكى از نويسندگان زبردست مصر در عصر اخير بنام : مصطفى لطفى منفلوطى داستان طلوع و افول ستاره اسلام را در سرزمين اسپانيا ضمن دو قطعه شاعرانهء ادبى با قلمى شيوا آورده است .